Rozwój współczesnej gospodarki opartej na wiedzy, gdzie informacja i dobra intelektualne stanowią niezwykłą wartość, doprowadził do sytuacji, w której nieustannie rozszerza się zakres własności intelektualnej. Spowodowało to przede wszystkim wydłużanie czasu ochrony praw autorskich oraz obejmowanie monopolem prawnoautorskim nowych przedmiotów. W rezultacie obserwujemy coraz częściej uszczuplanie naszego wspólnego dziedzictwa.

Nie istnieje jedna definicja domeny publicznej, ale to przede wszystkim materiały, które mogą być swobodnie wykorzystywane, ponieważ czas ochrony (w Polsce to przeważnie 70 lat od śmierci twórcy) upłynął, nie spełniają warunków bycia utworem (nie są „przejawem działalności twórczej o indywidualnym charakterze”) lub ustawodawca zdecydował, że dostęp do nich jest zbyt ważny, aby obejmować je jakimkolwiek prawem wyłącznym (np. idee, zasady czy fakty).

Monopole intelektualne przestały spełniać swoje pierwotne zadanie

Rozwój nowoczesnych technologii i internetu spowodował, że w bardzo łatwy sposób możemy mieć dostęp oraz rozpowszechniać masę informacji, a to wszystko przy minimalnych kosztach. Jednak obecne ramy prawa autorskiego wypaczają ideę jaka przyświecała ich powstaniu, czyli promocję twórczości i kreatywności. Z tego powodu niezbędna jest reforma prawa autorskiego, w szczególności nastawiona na ochronę zasobów domeny publicznej i przeciwdziałająca ciągłemu rozszerzaniu monopolu prawa autorskiego, który zagraża dostępności oraz korzystaniu z zasobów kultury, edukacji i nauki oraz informacji publicznej dla dobra wspólnego wszystkich, zarówno twórców jak i społeczeństwa.

Stowarzyszenie Communia, którego misją jest wspieranie i wzmacnianie pojęcia domeny publicznej ogłosiło dokument programowy, który ma na celu tworzenie pozytywnej agendy jej zmian. Chodzi głównie o działanie na rzecz zwiększania zakresu domeny publicznej, edukacji na temat jest wartości oraz badań nad jej funkcjonowaniem w erze cyfrowej.

Rekomendacje Stowarzyszenia Communia:

1. Stworzenie pozytwnej definicji statusu domeny publicznej, który nie jest jedynie określany jako strefa nie objęta ochroną prawa własności intelektualnej. Przede wszystkim należy wrócić do idei powstania prawa autorskiego. Zgodnie z tym utwór należy traktować jako część kulturowego dziedzictwa, które prawo autorskie „wyjmuje” z tego stanu na pewien czas, po upływie którego dzieło wraca z powrotem do stanu naturalnego, czyli domeny publicznej.

Niezbędne jest także zapewnienie prawnych konstrukcji zabezpieczających domenę publiczną przede wszystkim przed jej tzw.” zawłaszczeniem”, czyli stosowanaiem wszelkich zabezepieczeń technicznych, klauzul prawnych i umownych oraz przywłaszczanie przez prywatne podmioty.

Ponadto w związku z rozwojem technologii należy zatroszczyć się o to, aby wszystko co należy do domeny publicznej pozostawało w niej także po digitalizacji i udostępnianiu w sieci.

2. Kolejnym punktem rekomendacji Stowarzyszenia jest uznanie skuteczności prawnej dobrowolnego przekazania dzieł do domeny publicznej. Istnieją narzędzia, które umożliwiają takie dobrowolne przeniesienie do wolnego zasobu, takie jak CC0. Ponadto, autorskie prawa osobiste nie powinno być postrzegane jako przeszkoda, gdyż przekazanie dzieła do domeny publicznej to w rzeczywistości sposób wykonywania własnych praw osobistych.

3. Ostatnim postulatem jest ułatwienie identyfikacji dzieła należącego do domeny publicznej. Częstym problemem jest trudność w określeniu, czy ochrona danego utworu już wygasła lub w ogóle nie jest on z różnych przyczyn objęty prawem autorskim. Harmonizacja ram prawnych w odniesieniu do prawa autorskiego czasu trwania monopolu oraz zasięgu terytorialnego prawa autorskiego pozwoli na zapewnienie użytkownikom większej pewności prawnej przy identyfikacji zawartości należącej do domeny publicznej.

Communia proponuje stosowanie Znaku Domeny Publicznej (Public Domain Mark) w postaci opracowanej przez Creative Commons lub idącego dalej znaku zawartego w metadanych, które pomogą w rozpoznaniu oraz zapobiegną przed przywłaszczaniem dzieł z domeny publicznej. Takie techniczne narzędzia informacyjne pomagające w rozpoznawaniu domeny publicznej powinny być koordynowane na poziomie międzynarodowym przez istniejące już organizacje zbiorowego zarządzania.

Ogromne znaczenie i potrzeba istnienia domeny publicznej to przede wszystkim warunek dla rozwoju nowej twórczości. Nikt przecież nie tworzy w próżni a jakakolwiek twórczość zarówno artystyczna jak i naukowa jest możliwa tylko dzięki odwołaniu się do dobrobku poprzedników.

Pełny tekst rekomendacji do pobrania w PDF

fot. Kunstrichtige Schreibart (1655),domena publiczna